Kategorie materiałów Ekonomia

Przedmiot: Historia gospodarcza Wróć do kategorii

WYKŁAD 7 Druga rewolucja przemysłowa 18 stron

plik Pobierz WYKLAD 7 Druga rewolucja przemyslowa 18 stron.doc

tabele w pliku do pobrania.

Notatki do zajęć z Historii Gospodarczej
(dr M. Tymiński, dr P. Koryś)

WYKŁAD 7:
Druga rewolucja przemysłowa1


I. Grupa pościgowa

A. Belgia
1. W Europie kontynentalnej pierwszym krajem, który wkroczył w etap industrializacji były tereny Belgii (samo państwo powstało w 1830 r.), czyli dawne Niderlandy Południowe
2. Ważnym czynnikiem umożliwiającym szybką absorpcję nowych rozwiązań były długie tradycje przemysłowe oraz równie stare tradycje handlowe ;
3. Inną mocną stroną Belgii były bogate złoża węgla, którego wydobycie było największe spośród wszystkich krajów Europy kontynentalnej aż do 1850 r.;
4. Południowe Niderlandy były również pierwszym krajem kontynentu, który przejął z Anglii nowe rozwiązania techniczne i zastosował we własnym przemyśle;
5. Przemysł bawełniany powstał w starym ośrodku włókienniczym Gandawie – w 1801 r. Lieven Bauwens założył pierwszy zakład przetwarzający bawełnę, który w 1810 r. zatrudniał już 1400 pracowników;
6. W latach dwudziestych XIX w. zaczęła się budowa nowoczesnych zakładów hutniczych związana jest z inwestycjami firmy Johna Cockerilla – potentata przemysłowego na kontynencie
7. Ważną rolę w rozbudowie przemysłu belgijskiego miała decyzja rządu o budowie sieci kolei w drugiej połowie lat trzydziestych.
B. Francja
1. Francja w porównaniu do pozostałych krajów nowo uprzemysłowionych miała nietypowy przebieg industrializacji
2. Uderzająca jest niska stopa przyrostu demograficznego, w tej sytuacji gdy sprowadzi się wszystkie z pozoru nienajlepsze wskaźniki do poziomu per capita nie są one wcale złe (np. wzrost produkcji przemysłowej w XIX w. to około 2,0 do 2,8 % rocznie)
3. Charakterystyczny dla Francji jest również bardzo wysoki odsetek zatrudnionych w rolnictwie (w 1913 r. – 40%) oraz duży procent niewielkich firm w porównaniu z dużymi przedsiębiorstwami
4. W przeciwieństwie do innych krajów wcześnie uprzemysłowionych (Anglia, Belgia, Niemcy i USA) Francja posiadała mniej zasobów węgla;
5. Przemysł do 1848 r. przemysł francuski rozwijał się szybko a jego charakterystyczną cechą była duża różnorodność branż; poprawie uległa również komunikacja dzięki budowie śródlądowej żeglugi parowej, a następnie linii kolejowych.
6. Rozwój przemysłu francuskiego przebiegał w zasadzie bez zakłóceń aż do Wiosny Ludów w 1848 r., po trzyletnim kryzysie zakończonym przez dojście do władzy Napoleona III Francja powróciła na ścieżkę wzrostu; kolejny ciężki kryzys, który przeżyła gospodarka francuska związany był z klęską w wojnie z Prusami w 1870-1871 r.
7. Rolnictwo - we Francji przetrwało bardzo wiele drobnych gospodarstw chłopskich – w latach osiemdziesiątych, gdy rozdrobnienie osiągnęło swój szczyt, było około 4,5 mln gospodarstw o powierzchni poniżej 10 ha, na które przypadało 27 % areału, gospodarstwa te były zacofane nastawione na produkcję na własne potrzeby; ponad 45 % ziemi uprawnej pozostawało jednak w rękach rolników posiadających gospodarstwa powyżej 40 ha, te gospodarstwa produkowały znaczne nadwyżki, z których część przeznaczano na eksport; Francja była jednym z nielicznych państw wysoko uprzemysłowionych, który był w stanie sam się wyżywić.
C. Niemcy
1. Historię gospodarczą Niemiec w XIX w. można podzielić na trzy okresy:
a. Do 1833 r. kiedy utworzono Niemiecki Związek Celny – w tym okresie następowało tworzenie prawnych i instytucjonalnych warunków dla przejścia do nowoczesnego systemu przemysłowego
b. Do 1870 r. (wojna z Francją i zjednoczenie Niemiec) – w tym okresie ukształtowały się materialne fundamenty nowoczesnego przemysłu, transportu i systemu finansowego
c. Po 1870 r., kiedy Niemcy szybko zdobyły, utrzymywaną do dzisiaj, supremację gospodarczą nad resztą Europy
2. W pierwszym okresie mniej więcej do 1814 r. Niemcy znalazły się pod supremacją rewolucyjnej a następnie napoleońskiej Francji; w efekcie przeprowadzono reformy wzorowane na rewolucyjnej Francji – zniesienie poddaństwa chłopów, ujednolicenie prawa własności, zezwolenie szlachcie na zajmowanie się zawodami „nieszlacheckimi”, zniesienie ograniczeń w handlu i przemyśle;
3. W 1818 r. wprowadzono w Prusach jednolite stawki celne, do systemu pruskiego przyłączyła się część mniejszych państw niemieckich; wprowadzenie ujednoliconego systemu celnego przez Prusy stało się podstawą dla utworzonego w 1833 r. Niemieckiego Związku Celnego, który objął większość państw niemieckich z wyjątkiem Austrii; Związek zlikwidował wszystkie wewnętrzne myta i opłaty celne tworząc niemiecki wspólny rynek oraz wprowadził wspólne cła zewnętrzne;
4. W wyniku działalności Związku Celnego powstała bardzo szybko rozbudowana sieć kolejowa, powstanie sieci kolejowej obok istnienia wspólnego terytorium celnego umożliwiło szybką integrację i rozwój gospodarczy Niemiec;
5. Kluczową rolę w szybkim uprzemysłowieniu Niemiec odegrał rozwój górnictwa węglowego, przede wszystkim w Zagłębiu Ruhry, gdzie na większą skalę wydobycie zaczęto około 1850 r.; węgiel z tego regionu stał się podstawą dla rozwoju najpierw hutnictwa, a od lat sześćdziesiątych dla przemysłu chemicznego
6. Do lat czterdziestych XIX w. hutnictwo żelaza w Niemczech było na bardzo prymitywnym poziomie; rozwój nowoczesnego hutnictwa był ściśle powiązany z rozpoczęciem eksploatacji złóż węgla w Zagłębiu Ruhry; od lat pięćdziesiątych zaczęto budowę nowoczesnych zakładów hutniczych, tak że w 1855 r. w Zagłębiu Ruhry działało już 25 wielkich pieców opalanych koksem;
7. Rolnictwo w Niemczech było bardzo zróżnicowane: na południowym-zachodzie było wielu chłopów-drobnych posiadaczy, na północy i wschodzie (Meklemburgia, Prusy) dominowała wielka własność zatrudniająca pracowników najemnych, eksportująca zboże na Zachód.
D. Stany Zjednoczone
1. Stany Zjednoczone są przykładem najszybszego wzrostu gospodarki w XIX w.
2. Ludność USA pomiędzy 1790 a 1870 r. powiększyła się z 4 do 40 mln., przy czym największe znaczenie miała tutaj nie imigracja z Europy a bardzo wysoki wskaźnik przyrostu naturalnego
3. Dochody ludności rosły w USA szybciej niż w Europie, stopa życiowa była tu wyższa niż w Europie już w czasach kolonialnych, według szacunków w okresie pomiędzy przyjęciem konstytucji a wojną secesyjną dochody wzrosły dwukrotnie
4. Szybki wzrost dochodów, a zarazem szybki wzrost gospodarki, były spowodowane niedoborem siły roboczej w stosunku ilości ziemi i innych zasobów;
5. Specyficzną cechą wzrostu gospodarki amerykańskiej było szybsze wykorzystywanie maszyn zastępujących pracę człowieka zarówno w rolnictwie jak w przemyśle (ze względu na ciągły brak rąk do pracy)
6. Ze względu na olbrzymie rozmiary i zróżnicowanie klimatyczne w USA mogło dojść do znacznie większej regionalnej specjalizacji produkcji niż w którymkolwiek z krajów w Europie – Południe stało się największym światowym eksporterem bawełny, na Północy zaczął rozwijać się przemysł przetwórczy;
7. Potencjalnie wielki rynek Stanów Zjednoczonych potrzebował sieci transportowej – brakowi szlaków komunikacyjnych starały się zaradzić władze stanowe i lokalne angażując się wraz z przedsiębiorcami prywatnymi w budowę dróg mytniczych oraz kanałów śródlądowych (polityka wzorowana na rozwiązaniach angielskich);
8. Inwestycja w kanały okazała się nieopłacalna ekonomicznie ze względu na pojawienie się kolei; pierwsze linie kolejowe w USA powstały niemal w tym samym czasie co w Anglii, a do 1840 r. długość ukończonych linii była dłuższa niż w Wielkiej Brytanii
9. Rolnictwo
a. Rolnictwo amerykańskie od początku było nastawione na produkcję na rynek, jednocześnie farmerzy bardzo wcześnie zaczęli zaspakajać swoje zapotrzebowanie na narzędzia i inne wyroby przemysłowe;
b. Rolnictwo nie tylko dostarczało żywności i surowców, ale również przynosiło pokaźne dochody z eksportu, pierwszej połowie XIX w. podstawowym produktem eksportowym rolnictwa była bawełna ze stanów południowych;
c. Gospodarstwa w Stanach Zjednoczonych były z reguły zdecydowanie większe niż w Europie na wpłynęły z jednej strony niedobór siły roboczej, a z drugiej polityka państwa promującego sprzedaż z zasobów publicznych dużych działek ziemi.

II. Epoka wolnego handlu

1. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych rządy angielskie (głównie wigów-liberałów) zaczęły realizować politykę wolnego handlu m.in. zdecydowanie obniżono lub zniesiono większość ceł, po roku 1860 obowiązywały już tylko nieliczne cła importowe, głównie na używki (tytoń, alkohol, kawa, herbata, pieprz) – politykę tą łączy się przede wszystkim z osobą długoletniego sekretarza skarbu Williama Ewarta Gladstone’a
2. Liberalizm gospodarczy miał swoich obrońców również w Europie kontynentalnej, ale nigdy nie osiągnął takich sukcesów jak w Anglii; jednym z powodów była silna tradycja paternalizmu państwowego na kontynencie i oczekiwania większej pomocy ze strony państwa dla ludności; wprawdzie zmniejszyła się ingerencja państwa w gospodarkę, ale z reguły rządy odgrywały na kontynencie większą rolę niż w Anglii
3. Pomimo sceptycyzmu rządów kontynentalnych do polityki wolnego handlu, dzięki sieci traktatów handlowych znaczna część Europy znalazła się w sferze oddziaływania wolnego handlu; proces przechodzenia do „ery wolnego handlu” zapoczątkowało podpisanie umowy pomiędzy Zjednoczonym Królestwem a Francją w 1860 r., na mocy tego traktatu większość stawek celnych została poważnie zredukowana oraz zawarto klauzule najwyższego uprzywilejowania (sygnatariusze traktatu mieli prawo korzystać z wszelkich obniżek ceł przyznawanych przez drugą stronę innym państwom); w następnych latach większość państw europejskich zawarła analogiczne traktaty o wolnym handlu, tak że cała Europa po Niemcy i Austro-Węgry została objęta strefą wolnego handlu – przez około dziesięć lat w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych Europa była bliższa pełnej wolności handlu niż kiedykolwiek potem aż do zakończenia II Wojny Światowej
4. Konsekwencją wprowadzenia wolnego handlu była rosnąca wymiana międzynarodowa (około 10 % rocznie), przy czym większość tego wzrostu przypadała na kraje europejskie; innym skutkiem była np. Reorganizacja przemysłu wymuszona zewnętrzną konkurencją – niesprawne firmy, chronione wcześniej cłami, musiały przeprowadzić modernizację lub upaść; jeszcze inną konsekwencją omawianych zmian była synchronizacja ruchu cen w różnych krajach.
5. W 1873 r. wybuchła panika finansowa, która objęła wszystkie kraje uprzemysłowione i doprowadziła do długotrwałego spadku cen (aż do połowy lat dziewięćdziesiątych); okres ten określany jest jako „wielka depresja”; o jej wybuch niesłusznie obwiniano wzrost konkurencji międzynarodowej, co doprowadziło do powrotu polityki protekcjonizmu (pierwsze powróciły do tej polityki Niemcy w 1879 r.).

III. Międzynarodowy system waluty złotej

1. Wielka Brytania po wojnach napoleońskich wprowadziła system monetarny oparty na parytecie złota (przed wojnami napoleońskimi był to parytet srebra); pieniądzem rozrachunkowym stał się złoty funt (7, 3225 g czystego złota); uchwalona przez parlament ustawa o walucie złotej nakazywała przestrzegać trzech warunków:
a. Królewska Mennica zobowiązana została do kupowania i sprzedawania nieograniczonych ilości złota po stałej cenie,
b. Bank Anglii – co rozciągnięto także na inne banki – zobowiązany był wymieniać na każde żądanie wszelkie swe zobowiązania pieniężne (banknoty, świadectwa depozytowe) na złoto,
c. nie można było wprowadzać żadnych ograniczeń na import i eksport złota;
2. Oznaczało to, że złoto odgrywało rolę ostatecznej podstawy czy rezerwy całej podaży pieniądza w kraju; duży napływ złota potrafił w tych okolicznościach wywołać inflację, a nagłe wycofanie pieniędzy z banków prowadziło do paniki walutowej.
3. W pierwszych siedemdziesięciu pięciu latach XIX w. większość krajów europejskich przeszła na parytet srebra lub bimetaliczny; niektóre kraje w ogóle nie stosowały parytetu kruszcowego; jednak wobec dominującej pozycji Wielkiej Brytanii w handlu światowym wszystkie kraje odczuwały skutki wahań w jej gospodarce, szczególnie po wzroście znaczenia wymiany międzynarodowej
4. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX w. Francja próbowała stworzyć alternatywę wobec standardu złota tworząc Łacińską Unię Monetarną (Francja, Belgia, Szwajcaria, Hiszpania, Rumunia, Serbia) opartą na parytecie bimetalicznym, a następnie srebrnym; jednak po odkryciu nowych złóż bojąc się, że z napływem taniego srebra wybuchnie inflacja państwa Unii powróciły do parytetu złota.
5. Stany Zjednoczone do wojny secesyjnej stosowały bimetalizm; podczas wojny obie strony drukowały pieniądze nie mające żadnego pokrycia; po porażce pieniądz Południa stał się bezwartościowy, natomiast banknoty Północy dalej kursowały, choć miały niższą wartość od złota; w 1873 r. Kongres uchwalił ustawę, że banknoty Północy zostaną w 1879 r. wymienione na złoto; w efekcie USA w 1879 r. przeszły na parytet złota, choć prawnie zostało to usankcjonowane dopiero w 1900 r.

IV. Druga rewolucja przemysłowa

A. Uwagi wstępne: „pierwsza” i „druga” rewolucja przemysłowa
1. W najogólniejszym sensie, termin „rewolucja przemysłowa” odnosi się do przejścia od cywilizacji agrarnej do społeczeństwa przemysłowego; rozpoczęła się w Anglii w XVIII w. i, w ciągu następnych 200 lat, rozprzestrzeniła się na większość kuli ziemskiej, powodując zmniejszenie znaczenia rolnictwa na rzecz przemysłu, a potem usług, oraz radykalne zmiany we wszystkich sferach życia.
2. W sensie węższym, termin rewolucja przemysłowa (albo pierwsza, lub angielska rewolucja przemysłowa) odnosi się do Anglii w okresie mniej więcej 1760-1830. Kolejna fala przyspieszenia postępu technicznego miała miejsce w drugiej połowie XIX w., określa się ją właśnie mianem „druga rewolucja przemysłowa”. Do każdej z tych rewolucji można odnieść pojęcie „zaawansowanych technologii. W epoce pierwszej rewolucji przemysłowej są to przemysł tekstylny, produkcja żelaza i początki kolei. W czasie drugiej – stal, aluminium, elektryczność, chemia organiczna, początki petrochemii i motoryzacji.
3. Historia rewolucji przemysłowych i postępu technicznego wskazuje, że postęp ten odbywa się falami, pomiędzy którymi występują fazy stagnacji. Nie ma jednego wyjaśnienia, dlaczego tak jest. Najbardziej znane jest wyjaśnienie Józefa Schumpetera: innowacja powoduje falę wzrostu, po nasyceniu gospodarki następuje stagnacja. Innowacje występują w wiązkach – innowacje w jednej dziedzinie stymulują innowacje w innych dziedzinach.
B. Postęp techniczny drugiej połowy XIX w.
1. Masowa produkcja stali.
a. stal to żelazo o zawartości węgla od 0,5 do 1,75%, jest twarda a zarazem elastyczna, można ją wykorzystać jako materiał służący do wytwarzania narzędzi, maszyn, broni, pojazdów, statków, wielkich konstrukcji budowlanych.
b. pierwsza rewolucja przemysłowa polegała m.in. na opanowaniu (koks) wytopu surówki i przerabianiu jej na żelazo kowalne i walcowane, o gorszych własnościach mechanicznych niż stal.
c. od połowy XIX w. dzięki wynalazkom konwertera („gruszka”) Bessemera (1856), pieca martenowskiego (Emile i Pierre Martin we Francji, Friedrich i Hans Siemens w Niemczech, 1864-1867) możliwa jest masowa produkcja stali, co prowadzi do szybkiego wzrostu produkcji (zob. tabela 1).
d. opracowanie procesu zasadowego (Sidney Thomas, 1874) pozwoliło wykorzystać przy produkcji stali rudy żelazno-fosforowe (produkt uboczny nawóz sztuczny tomasyna), zaś skonstruowanie łukowego pieca elektrycznego (Paul Héroult, 1899) umożliwiło produkcję stali wysokogatunkowych.
e. w latach siedemdziesiątych wprowadzone zostały po raz pierwszy stale stopowe (z wolframem – twardość, manganem – trwałość, niklem – ciągliwość, wanadem – odporność na wibracje, itd.), zaś w 1898 r. stale narzędziowe – szybkotnąca stal White’a, pozwalająca na obróbkę skrawaniem;
f. na początku XX w. pojawiają się palniki tlenowe i acetylenowe do spawania i cięcia.
2. Hutnictwo aluminium  rozwinęło się dzięki opanowaniu przez Charlesa Martina Halla (1886) technologii oddzielenia glinu od tlenu (boksyty, czyli ruda aluminium, to tlenek glinu); aluminium znalazło swoje wykorzystanie w różnych lekkich konstrukcjach jak statki, samochody, samoloty, maszty; w 1909 wynaleziono duraluminium (stop glinu, miedzi, magnezu i krzemu), który charakteryzuje się lekkością, trwałością i wytrzymałością.
3. Wydobycie i przetwórstwo węgla (tabela 2).
a. uprzemysłowienie pociągnęło za sobą wzrost zapotrzebowania na węgiel. W połowie XIX w. 1/3 zużycia wę ...

Ciąg dalszy w pliku do pobrania.

Wkuwanko.pl jako podmiot świadczący usługę hostingu materiałów edukacyjnych nie ponosi odpowiedzialności za ich zawartość.

Aby zgłosić naruszenie prawa autorskiego napisz do nas.

ikona Pobierz ten dokument

Wróć do kategorii

wkuwanko.pl

Wasze komentarze: dodaj komentarz

Nowy komentarz

imię:
komentarz:
kod z obrazka: kod
  • Nie ma jeszcze komentarzy do tego materiału.

Materiały w kategorii Historia gospodarcza [65]

  • podgląd pobierz opis Budowa stalinowskiego modelu socjalistycznego w Polsce
  • podgląd pobierz opis Dualizm agrarny w Europie
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne przesłanki upadku socjalizmu
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne znaczenie wielkich odkryć geograficznych
  • podgląd pobierz opis Globalizacja gospodarki kapitalistycznej w końcu XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarcze podstawy imperiów starożytnych
  • podgląd pobierz opis Gospodarka feudalna w średniowiecznej Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka folwarczno- pańszczyźniana w Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji po epoce napoleońskiej.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji w XVII w. Polityka Calberta J.B.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Hiszpanii w XVI wieku.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Holandii w XVII w.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Japonii w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka średniowiecza
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w okresie międzywojennym
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Niemiec na przełomie XIX i XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka państw socjalistycznych po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
[ Misja ] [ Regulamin ] [ Kontakt ] [ Reklama ]   © wkuwanko.pl 2008-2017 właściciel serwisu SZLIFF

Partnerzy: matzoo.pl matmag.pl batmat.pl onlinefm.pl pisupisu.pl Matematyka radio online