Kategorie materiałów Ekonomia

Przedmiot: Historia gospodarcza Wróć do kategorii

WYKŁAD 5 Europa czasów nowożytnych. 20 stron

plik Pobierz WYKLAD 5 Europa czasow nowozytnych. 20 stron.doc

Notatki do zajęć z Historii Gospodarczej
(dr M. Tymiński, dr P. Koryś)

Wykład 5:
Europa czasów nowożytnych

I. Powstanie państwa scentralizowanego

A. Centralizacja władzy i scalenie państwa
1. Jeszcze w XIV-XV stuleciu w wielu krajach rozpoczął się proces zjednoczenia terytorium państwowego, proces ten trwał zazwyczaj jeszcze w XVI w. (a w Niemczech i Włoszech przeciągnął się aż do XIX w.)
2. Proces jednoczenia ziem wiązał się ze zlikwidowaniem bądź bardzo dużym osłabieniem wielkich feudałów, tak by nie mieli możliwości sięgnąć po niezależną władzę:
a. monarchowie starali się ograniczyć dochody starej arystokracji, pozbawić ją majątków,
b. władcy starali się zastąpić lokalną administrację uzależnioną od miejscowych feudałów administracją królewską,
c. królowie zabraniali również utrzymywania prywatnego wojska i twierdz,
d. prowadzenie takiej polityki wymagało jednak poparcia ze strony niższych warstw społecznych, przede wszystkim drobnego rycerstwa i mieszczaństwa,
e. niezbędne dla przeprowadzenia tych zmian były również – zreorganizowany skarb i nowe wojsko królewskie.
3. Ideologiczne podstawy wzmocnienia władzy królewskiej
a. podstawą dla umocnienia pozycji monarchy było prawo rzymskie, które wprowadzało pojęcie władcy jako jednostki stającej ponad prawem i będącej źródłem prawa
b. ważny wkład w określenie pozycji władcy wniósł Niccolo Machiavelli, który starał się określić postać i działalność władcy nie od strony interesu poddanych, moralności czy nakazów religijnych, lecz z punktu widzenia skuteczności działania w imię racji stanu.
c. reformacja i kontrreformacja dorzucały nowe elementy do rozumienia zakresu praw i obowiązków królewskich; dawny obowiązek opieki nad Kościołem, przy jednoczesnym ideologicznym podporządkowaniu władzy świeckiej kościelnej jako nadrzędnej, uległ zasadniczej zmianie – władcy protestanccy stawali się zwierzchnikami Kościołów na terenie swych państw, również w krajach katolickich monarchowie w znacznym stopniu podporządkowali sobie lokalne Kościoły.
d. ostatecznie teoretyczne sformułowanie idei nowego państwa dał Jean Bodin (1530-1596); w propozycji Bodina została rozwinięta idea suwerenności wewnętrznej i zewnętrznej państwa, autor przedstawił również koncepcję monarchii absolutnej jako najlepszej formy rządów – król stoi tutaj ponad prawem, a ograniczają go tylko prawa boskie i niektóre uprawnienia poddanych (przede wszystkim prawo własności).
B. Polityka gospodarcza i finanse publiczne w epoce nowożytnej
1. Narodziny polityki gospodarczej państwa: merkantylizm
a. W XVI w. władcy uświadomili sobie związek pomiędzy zamożnością społeczeństwa i poziomem rozwoju gospodarczego a zdolnością podatkową i kredytową kraju; na tym tle wyrobiły się wówczas zasady polityki gospodarczej, określone później merkantylizmem.
b. Bogactwo kraju wyobrażano sobie wówczas w postaci wielkiej ilości kruszców szlachetnych, których też jak najwięcej w swym kraju starali się władcy zatrzymać (tzw. bulionizm).
c. Ze względu na to, iż większość państw nie posiadała wystarczająco dużych własnych złóż kruszców władcy starali się uzyskać dodatnie saldo w wymianie handlowej, tak aby nadwyżka w postaci kruszców pozostała w kraju – w tym celu prowadzono politykę protekcjonistyczną wobec własnej gospodarki:
wysokie cła na towary przywożone do kraju
podwyższane opłaty portowe i inne opłaty dla obcych kupców
likwidacja uprzywilejowanych placówek obcych kupców
popieranie własnych kupców zapewniając uprawnienia monopolistyczne we własnym kraju
popieranie krajowej produkcji krajowej kosztem importu
wspieranie imigracji zagranicznych specjalistów
popieranie wypraw odkrywczych, wynalazczości i inwestycji wprowadzających nowe techniki
d. Zasady merkantylizmu obowiązywały w polityce gospodarczej większości krajów europejskich od XVI do XVIII w.
2. Dochody i wydatki państwowe
a. Podstawą skarbowości średniowiecznej stanowiła zasada, że funkcje państwa są wypełniane przez określonych ludzi na podstawie posiadanego przez nich, czy tylko użytkowanego, majątku ziemskiego; podatki bezpośrednie były w tym okresie czymś nadzwyczajnym, a ich nałożenie wiązało się każdorazowo z koniecznością akceptacji przez obciążaną ludność (m.in. w ten sposób wyłoniły się zgromadzenia stanowe); łatwiej było nakładać podatki pośrednie, które zależały wyłącznie od woli władcy (cła, myta, podatki od konsumpcji)
b. Stworzenie i utrzymanie silnej władzy królewskiej (XV-XVI w.) wymagało uzyskania od poddanych jak największych wpływów pieniężnych – najlepiej z podatków bezpośrednich (pogłówne) nakładanych z pominięciem zgromadzeń stanowych (w XIV w. taki podatek udało się uzyskać królom Francji)
c. Podatki pośrednie i bezpośrednie nie wystarczały z reguły na utrzymanie nowego typu państwa – uzupełnieniem były dochody z dóbr królewskich oraz konfiskaty dóbr kościelnych (z reguły w państwach protestanckich, ale nie tylko)
d. Władcy, aby zapewnić sobie wzrost dochodów sprzedawali również przywileje handlowe, przemysłowe, stanowe.
e. Powstanie państwa scentralizowanego łączyło się z powstaniem szeregu potrzeb wydatkowych monarchy:
utrzymanie stałej armii
stała służba dyplomatyczna (nowe zjawisko w polityce europejskiej)
system administracji państwowej (rosnącej zresztą z biegiem czasu)
utrzymanie dworu królewskiego
3. Początki systemu bankowego i finansowanie długu publicznego kredytem
a. Rozwój handlu międzynarodowego spowodował powstanie pierwszych wielkich domów bankiersko-handlowych, udzielających kredytów na międzynarodowe transakcje handlowe; ich działalność opierała się nie tylko na operacjach finansowych, ale również na samodzielnie prowadzonych transakcjach handlowych i inwestycyjnych; pierwsze tego typu instytucje powstawały w północnych Włoszech, następnie w południowych Niemczech i Niderlandach.
b. Obok domów bankiersko-handlowych do wykształcenia się późniejszych banków prowadziła działalność jubilerów i kantorów wymiany; osoby posiadające większe zasoby gotówki chętnie deponowały je na procent u jubilerów w zamian za kwity depozytowe (w Anglii banker’s note), które można było w każdej chwili wymieniać na pieniądze; u jubilerów-bankierów można było również wymieniać weksle na pieniądze.
c. Obie formy usług finansowych spowodowały rozwój kredytu w XVI i XVII w. (choć w tym czasie rzadko był on przeznaczany na inwestycje produkcyjne i służył głównie finansowaniu przedsięwzięć handlowych) – rozwój rynku kredytowego przyczynił się do wzrostu transakcji spekulacyjnych np. na giełdzie amsterdamskiej - tzw. „handel powietrzem” (pierwsze transakcje terminowe)
d. Rozwój instytucji kredytowych miał również bardzo istotne znaczenie dla finansowania potrzeb gotówkowych władców; niewystarczające dochody uzupełniali oni kredytem w największych firmach bankierskich;
e. Skłonność monarchów do zaciągania kredytów prowadziła niejednokrotnie do bankructwa – najsłynniejszym takim przypadkiem była ogłoszona w 1577 r. upadłość króla Hiszpanii Filipa II.
C. Armia
1. Od XV w. następowały bardzo głębokie zmiany w organizacji armii i w jej uzbrojeniu, jednak przyśpieszenie tych zmian nastąpiło na przełomie XV i XVI w.
2. Armia średniowieczna opierała się na oddziałach jazdy, w której główną rolę odgrywali ciężkozbrojni rycerze.
3. Inaczej przedstawiały się armie XVI w. – wprowadzono dużą liczbę broni palnej (ręcznej i artylerii), zaczęły przeważać wojska zaciężne lub najemne, decydującą rolę w walkach zaczęła odgrywać piechota.
4. Bardzo duże znaczenie miało wprowadzenie do powszechnego użytku lekkiej broni palnej (najpierw arkebuzów, następnie muszkietów, pistoletów) udoskonalanej przez całe stulecie. Przemiany techniczne dotyczyły również artylerii, do której wprowadzono nowocześniejsze działa umieszczane na lawetach
5. W organizacji armii, w której zdecydowanie dominowała piechota, preferowano dwa typy płatnego wojska (od tego okresu w armii zaczynają dominować zawodowi żołnierze) – najemne lub zaciężne:
a. wojska najemne (najczęściej używane we Włoszech): organizowano te oddziały zawierając umowę z kimś w rodzaju przedsiębiorcy wojskowego, który za określoną kwotę zobowiązywał się wystawić na własny rachunek określonej wielkości oddział żołnierzy i walczyć przez czas określony w umowie; armia taka była jednak niebezpieczna, ponieważ jedyny związek jaki miała z zamawiającym to chęć osiągnięcia maksimum zysku przy minimum strat – stąd była mało efektywna w walce, a zwykle niezwykle skuteczna w rabunkach.
b. Znacznie bardziej rozpowszechniony w Europie i sprawniejszy był system powoływania oddziałów zaciężnych, polegał on również na umowie z dowódcą przyszłego oddziału, w której jednak dowódca przyszłego wojska uzależniał się od króla i zostawał upełnomocniony w jego imieniu do zaciągania określonej liczby żołnierzy, na ustalonych z góry warunkach; oddział taki był wojskiem królewskim, a wszyscy żołnierze otrzymywali z góry ustalony żołd od króla.
D. Administracja
1. Zjednoczenie państwa i umocnienie władzy centralnej wymagało zorganizowania nowej administracji zależnej od króla, nowego sądownictwa, podporządkowanego królowi jako najwyższemu sędziemu, trzeba było ujednolicić system prawny.
2. Z dawnego otoczenia królewskiego, w którym funkcje dworskie mieszały się z państwowymi, w państwach tego okresu wyodrębniły się stanowiska odpowiadające późniejszym ministeriom.
3. Spośród tych stanowisk rosnąca rola przypadła sekretarzom królewskim, którzy jako podporządkowani królowi a nie wywodzący się z rodowej arystokracji, łączyli w swej osobie wysokie kwalifikacje z bliską współpracą z monarchą; oni też stopniowo przejmowali poszczególne funkcje administracji centralnej - sta wywodzą się dzisiejsze stanowiska sekretarzy i podsekretarzy stanu.
4. Dawna rada królewska złożona z przedstawicieli arystokracji traciła z reguły swoje doradcze znaczenie i przejmowała często funkcje sądowe; faktycznym ciałem doradczym stawały się rady prywatne złożone z najbliższych współpracowników monarchy (Francja, Anglia)
5. Administrację lokalną nie zawsze można było zbudować z pominięciem dotychczasowych uprawnień miejscowych feudałów, samorządów miejskich czy władz ziemskich; władcy starali się więc obok nich budować własną administrację.
6. Główny jednak sposób odsunięcia od wpływów przedstawicieli możnych stanowiło bardzo rzadkie zwoływanie przedstawicielstw stanowych i ograniczenie ich funkcji (wyjątkiem były tu Anglia i Polska, gdzie parlament i sejm zachowały a z czasem nawet wzmocniły swoje znaczenie).

II. Przemiany gospodarcze XVI - XVII w.

A. Ludność
1. Wiek XVI był dla większości krajów europejskich okresem silnego przyrostu ludności (zapewne 8-10 promili).
2. W połowie XVI w. ludność Europy wynosiła 80-90 milionów, co daje około 8-9 osób na kilometr kwadratowy; gęściej były zamieszkałe zachodnie rzadziej wschodnie i północne regiony Europy.
3. Do najgęściej zaludnionych regionów Europy należały północne i środkowe Włochy oraz Niderlandy (ok. 50 osób na kilometr kwadratowy), był to efekt wysokiej urbanizacji oraz wysokiego poziomu zagospodarowania .
4. Olbrzymie połacie terenów w Europie Wschodniej i Północnej nie zamieszkiwało więcej niż 5 osób na kilometr kwadratowy.
5. Najwięcej ludności w XVI w. mieszkało we Francji (15-18 milionów, 34 osób na kilometr kwadratowy) oraz w rozbitych politycznie Niemczech (15-16 milionów, 30 osób na kilometr kwadratowy); Włochy miały 8-9 milionów, Hiszpania 7 milionów, Anglia 3-3,5 miliona, Rzeczpospolita Obojga Narodów 6-7 milionów, Rosja około 10 milionów, a niewielkie Niderlandy – 3 miliony.
6. Wiek XVI był okresem szybkiej urbanizacji w Europie; w Niderlandach na początku XVI w. mieszkała w miastach 1/3 ludności a pod koniec tego stulecia blisko połowa; do miast liczących 100 tys. i więcej można zaliczyć – Antwerpię, Amsterdam, Lizbonę, Londyn, Moskwę, Neapol, Paryż, Sewillę, Wenecję; znacznie więcej było miast kilkudziesięciotysięcznych, jednak dominowały miasta niewielkie kilku-kilkunastotysięczne.
B. Rolnictwo: dualizm agrarny w Europie
1. Dualizm agrarny oznacza dwutorowy rozwój rolnictwa europejskiego odmienny na Zachodzie i Wschodzie Europy; początki tego podziału można zauważyć od połowy XV w.; granica ustaliła się na Łabie.
2. Zmiany rolnictwa na zachodzie szły wyraź­nie w kierunku gospodarki kapitalistycznej (indywidualne władanie ziemią, system dzierżawny, powiązanie z produkcją przemysłową i kapitałem miesz­czańskim).
3. Zmiany na Wschodzie poszły w innym kierunku – wytworzyła się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana, nastawiona na ekstensywną produkcję monokulturową wywołaną popytem ze strony państw zachodnich.
4. Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana:
a. W ramach gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej nastąpiła tzw. refeudalizacja - doszło do ponownego uzależnienia chłopów od pana (wtórne poddaństwo) oraz umocnienie renty odrobkowej (pańszczyzny)
b. Gospodarka rolna opierała się na folwarkach, które powstawały na miejscu dawnych, własnych gospodarstw feudałów (tzw. rezerwa pańska), zagospodarowywano też pustki, skupowano sołec­twa, przenoszono chłopów na inne - gorsze lub bardziej oddalone – grunty
c. Szansę wzbogacenia się wykorzystywała szlachta wschodnioniemiecka, polska, czeska, węgierska, chociaż nie wszędzie podsta­wą dochodów była uprawa zbóż; na terenie Węgier bardziej liczyła się hodow­la bydła i nierogacizny, a na terenie Czech - piwowarstwo.
5. Różnice pojawiły się również w sferze spo­łecznej: na zachodzie wzrastała rola nowej szlachty oraz mieszczaństwa, natomiast na wschodzie umocnił się system oparty na poddaństwie chłopów, słabości miast i dominacji politycznej szlachty.
6. W praktyce dwutorowość rozwoju nie ograniczała się tylko do rolnictwa, bo gospodarka folwarków zorientowana przede wszystkim na eksport spowodowała niedorozwój zdecydowanej większości miast.
7. Ten typ rozwoju gospodarczego określa się niekiedy rozwojem zależnym, w którym gospodarki krajów peryferyjnych rozwijają się w uzależnieniu od potrzeb gospodarek krajów stanowiących centrum; z reguły gospodarki peryferyjne będą produkowały surowce lub dobra nisko przetworzone otrzymując w zamian produkty o wysokim standardzie; konse­kwencją takiego rozwoju w przypadku Europy było postępujące zacofanie gospodarcze Europy Wschodniej.
C. Od warsztatu do manufaktury
1. Rzemiosło cechowe
a. rzemiosło XVI w. nie było w pełni objęte organizacją cechową, choć ona jeszcze w nim górowała,
b. poza cechami znajdowały się nowe dziedziny wytwórczości – drukarstwo, wyrób broni palnej, stocznie; poza cechami znajdowało się również rzemiosło wiejskie
c. zmiany zaszły również w tradycyjnych zawodach rzemieślniczych – dotychczasowe cechy podzieliły się na organizacje skupiające bardziej wyspecjalizowanych wytwórców, zajmujących się tylko jednym z etapów produkcji (np. w sukiennictwie powstały osobne cechy rzemieślników produkujących przędzę, tkaczy, farbiarzy itd.)
d. pogłębiło się zjawisko znane jeszcze z późnego średniowiecza – w związku z sztucznym wydłużaniem czasu nauki powstała trwała grupa czeladników i uczniów, którzy znając zawód nie mogli stać się mistrzami – ludzie ci pracując jako najemni robotnicy warsztatowi tworzyli odrębną społeczność.
2. System nakładczy w mieście
a. Początki nakładu można spotkać w sukiennictwie flandryjskim i włoskim w XIV w., jednak szybki rozwoju tej formy produkcji przypada na wiek XVI.
b. Specjalizacja cechów prowadziła do pracy nad jednym produktem wielu rzemieślników, dopiero ten który wykańczał produkt miał styczność z klientem; taka sytuacja sprzyjała pojawieniu się organizacji produkcji w formie nakładu.
c. Najzamożniejsi rzemieślnicy, z reguły ci którzy zajmowali się wykańczaniem produktu, zaczęli udzielać pożyczek uboższym na zakup surowców; z czasem ubożsi przekształcali się z samodzielnych rzemieślników w wyrobników pracujących za wynagrodzeniem na rachunek bogatszego rzemieślnika, który stawał się nakładcą.
d. Początkowo cechy zwalczały system nakładczy, jednak w drugiej połowie XVI w. zmieniły stanowisko i zaczęły zachęcać zamożnych nakładców do dawania surowców i sprzedawania produktów uboższych rzemieślników
e. Kolejnym etapem w rozwoju produkcji nakładczej było wejście kupca na miejsce bogatego rzemieślnika jako nakładcy oraz rozpowszechnienie się nakładu na wsi (chałupnictwo wiejskie – zob. niżej)
f. Ewolucja nakładu doprowadziła do systemu produkcji nie objętego przez organizacje ...

Ciąg dalszy w pliku do pobrania.

Wkuwanko.pl jako podmiot świadczący usługę hostingu materiałów edukacyjnych nie ponosi odpowiedzialności za ich zawartość.

Aby zgłosić naruszenie prawa autorskiego napisz do nas.

ikona Pobierz ten dokument

Wróć do kategorii

wkuwanko.pl

Wasze komentarze: dodaj komentarz

Nowy komentarz

imię:
komentarz:
kod z obrazka: kod
  • Nie ma jeszcze komentarzy do tego materiału.

Materiały w kategorii Historia gospodarcza [65]

  • podgląd pobierz opis Budowa stalinowskiego modelu socjalistycznego w Polsce
  • podgląd pobierz opis Dualizm agrarny w Europie
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne przesłanki upadku socjalizmu
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne znaczenie wielkich odkryć geograficznych
  • podgląd pobierz opis Globalizacja gospodarki kapitalistycznej w końcu XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarcze podstawy imperiów starożytnych
  • podgląd pobierz opis Gospodarka feudalna w średniowiecznej Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka folwarczno- pańszczyźniana w Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji po epoce napoleońskiej.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji w XVII w. Polityka Calberta J.B.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Hiszpanii w XVI wieku.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Holandii w XVII w.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Japonii w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka średniowiecza
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w okresie międzywojennym
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Niemiec na przełomie XIX i XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka państw socjalistycznych po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
[ Misja ] [ Regulamin ] [ Kontakt ] [ Reklama ]   © wkuwanko.pl 2008-2017 właściciel serwisu SZLIFF

Partnerzy: matzoo.pl matmag.pl batmat.pl onlinefm.pl pisupisu.pl Matematyka radio online