Kategorie materiałów Ekonomia

Przedmiot: Historia gospodarcza Wróć do kategorii

WYKŁAD 8 Wielkie wojny i okres pomiędzy wojnami

plik Pobierz WYKLAD 8 Wielkie wojny i okres pomiedzy wojnami.doc

Notatki do zajęć z Historii Gospodarczej
(dr M. Tymiński, dr P. Koryś)

WYKŁAD 8:
Wielkie wojny i okres pomiędzy wojnami1


I. Gospodarka wojenna w trakcie I Wojny Światowej

A. Sztuka i technologia wojenna
1. Niemiecka idea prowadzenia wojny polegała na przeprowadzeniu szybkich manewrów prowadzących do ostatecznego zwycięstwa (tzw. wojna błyskawiczna), powyższa koncepcja wynikała z deficytu zasobów; w dowództwie niemieckim dominowało przekonanie, że najpierw trzeba się uporać z Francją, gdyż Rosja potrzebuje więcej czasu na mobilizację (plan Schlieffena); fiasko tej strategii dało nieuniknioną przewagę Entencie, Niemcy nie mieli dostępu do dostatecznej ilości surowców i żywności.
2. W efekcie niepowodzenia planów niemieckich wojna przyjęła charakter pozycyjny, przejawiający się w długotrwałych działaniach wyniszczających i niewielkim znaczeniu działań manewrowych:
a. Technika wojny pozycyjnej: umocnienia, drut kolczasty, pola minowe, stanowiska karabinów maszynowych (technika defensywna).
b. Środki ataku: artyleria, początki wykorzystania czołgów, lotnictwo, sterowce; ze względu na przewagę obrony atak bądź przełamanie obrony wymagał długotrwałego przygotowania artyleryjskiego.
c. Środki transportu wojsk: kolej, trakcja konna, przemarsze, w zdecydowanie mniejszym zakresie ciężarówki.
3. W rezultacie dominacji wojny pozycyjnej wystąpiła konieczność mobilizacji ogromnych zasobów ludzkich; z 3,7 mln żołnierzy w czasach pokoju (1,2 państwa centralne, 2,45 Ententa) armie powiększyły się do około 15,6 mln (odpowiednio 6,3 i 9,3).
4. Wojna pozycyjna pociągnęła za sobą ogromne straty w ludziach; przykładowo Anglicy stracili jedną generację, pól miliona ludzi przed trzydziestką (szczególnie ludzi z klas wyższych – oficerowie pierwsi wychodzili z okopów).
5. Ogromna materiałochłonność - armia niemiecka zużywała miesięcznie 250 mln sztuk amunicji karabinowej i 9 mln sztuk amunicji artyleryjskiej, podobna sytuacja miała miejsce w armiach Ententy.
Gospodarka wojenna
6. Ze względu na wojnę nastąpiła konieczność planowania w wielkościach fizycznych w związku z podporządkowaniem produkcji konkretnym potrzebom, zgłaszanym przez wojsko.
7. Konieczność realokacji zasobów ludzkich, bo znaczna część siły roboczej znalazła się na froncie.
8. Konieczność realokacji zasobów materialnych, gdyż zasoby te trzeba było przesunąć z konsumpcji na produkcję wojenną, z konsumpcji ludności cywilnej na konsumpcję żołnierzy; produkcję przemysłu trzeba było przestawić z pokojowej na wojenną.
9. Konieczność poradzenia sobie z brakami surowcowymi, spowodowanymi załamaniem handlu światowego i ograniczeniem dostępu do surowców.
10. Konieczność mobilizacji psychologicznej społeczeństw, żeby zaakceptowały te wyrzeczenia.
11. Metody gospodarki wojennej:
a. kontrola gospodarki materiałowej – transakcje między przedsiębiorstwami podlegały zatwierdzeniu przez powołane do tego urzędy.
b. Kontrola rynku pieniężnego – odejście od waluty złotej, zawieszenie wymienialności.
c. Kontrola handlu zagranicznego – zezwolenia, waluty przymusowo sprzedawane i skupowane przez bank kontrolowany przez państwo.
d. Zawieszenie części praw pracowniczych, zakaz strajków, zwiększenie zatrudnienia kobiet (choć nie było mobilizacji kobiet).
e. Racjonowanie artykułów konsumpcyjnych, państwowe monopole zbożowe, wprowadzanie namiastek (Ersatz) artykułów konsumpcyjnych.
f. Na terenach okupowanych, gospodarka rabunkowa – aparat wytwórczy nie jest odnawiany, co prowadzi do jego fizycznego zużycia.
12. Metody finansowania gospodarki wojennej:
a. podatki, podatki nadzwyczajne.
b. pożyczki zagraniczne (państwa Ententy, zwłaszcza Wielka Brytania).
c. pożyczki wewnętrzne – państwa centralne, zwłaszcza Niemcy. Niemcy rozpisały w czasie wojny 9 pożyczek wewnętrznych (97 mld. marek, 90 proc. środków uzyskanych na rynku wewnętrznym).
d. dochody z emisji pieniądza papierowego, inflacja – Rosja.
13. Istotą gospodarki wojennej było odejście od alokacji rynkowej na rzecz nakazowej, odejście od kierowania się zasadą efektywności na rzecz zaspokojenia potrzeb rzeczowych.
14. Gospodarka wojenna była de facto wprowadzaniem elementów tego, co później nazywano gospodarką planową lub nakazową. Różne państwa wprowadzały te rozwiązania w różnych momentach i w różnym stopniu, jednak zastosowano je nawet w USA, gdzie nastąpiło przestawienie przemysłu na produkcję zbrojeniową i ograniczenie konsumpcji. Najdalej posunięto się w Niemczech, w których sformułowano koncepcję gospodarki wojennej i zainicjowano jej wprowadzenie (Walter Rathenau). Rathenau – kierujący gospodarką – mobilizował produkcję przez podporządkowywanie przemysłu wielkim zjednoczeniom produkcyjnym, organizowanym dla poszczególnych gałęzi. Każde z nich miało maksymalizować produkcję, ustalało ceny, oraz rozdzielało zadania i środki poszczególnym przedsiębiorstwom i zakładom. Praktycznie, zaprzestanie konkurencji i triumf monopoli.


II. Okres międzywojenny – ogólna charakterystyka

1. Zmiana sytuacji politycznej – w wyniku wojny następuje upadek dotychczasowych wielkich mocarstw (Niemcy, Austro-Węgry, Imperium Osmańskie, Imperium Rosyjskie); jednocześnie dochodzi do rozdrobnienia politycznego Europy, powstaje szereg małych i średnich państw w Europie Środkowej i Wschodniej (Austria, Węgry, Czechosłowacja, Polska, Jugosławia, kraje bałtyckie, Finlandia, Republika Turcji); USA – rzeczywisty zwycięzca wojny – zamyka się w ramach polityki izolacjonizmu; z wojny wychodzą złamane dwa państwa – pokonane i obwiniane za wszelkie nieszczęścia wojny Niemcy oraz nominalny zwycięzca – Włochy, pominięty przy podziale łupów; w efekcie obydwa państwa padną łupem radykalnych ruchów politycznych – faszystów we Włoszech i narodowych socjalistów w Niemczech.
2. Okres międzywojenny był „gorszy” zarówno od epoki go poprzedzającej (lata 1870-1914), jak i do tego, co miało nastąpić po II wojnie. Cechowała go dezintegracja gospodarki światowej, zahamowanie postępu technicznego, słaby wzrost i gwałtowne wahania koniunktur: po wojnie gwałtowna (choć ograniczona tylko do niektórych obszarów) inflacja, a po roku 1929 ogromne załamanie – Wielki Kryzys.
3. W okresie tym zachwiane zostało przekonanie o zdolności gospodarki kapitalistycznej do samoczynnej regulacji, jak również podkopana została wiara w funkcjonowanie liberalnej demokracji.
4. Wzmocnieniu uległa rola państwa w gospodarce: w łagodnej postaci poprzez wprowadzenie interwencjonizmu (aktywność rządu w nakręcaniu koniunktury i budowaniu zabezpieczeń socjalnych) w krajach najwyżej rozwiniętych (zwłaszcza w USA), w skrajnej zaś w krajach o ustrojach autorytarnych i totalitarnych.
5. Periodyzacja okresu: 1918-1924 (odbudowa, inflacja w niektórych krajach); 1924-29 (dobra koniunktura); 1929-1933 (Wielki Kryzys); 1933-39 (wychodzenie z kryzysu).
6. Charakterystyczny dla okresu międzywojennego był nacjonalizm ekonomiczny – dążenie do uzyskania samowystarczalności gospodarczej dla zabezpieczenia interesów politycznych, a w szczególności narodowych.
a. w tym celu kraje stosowały ograniczenie wymienialności walut, protekcjonizm i poparcie rozwoju rozmaitych gałęzi gospodarki poprzez przywileje, subsydia, cała.
b. w ramach tych tendencji można było zaobserwować niechętny stosunek do kapitału obcego i do właścicieli narodowo obcych (m.in. gospodarczy antysemityzm).
c. znamienne dla tego okresu, szczególnie dla lat trzydziestych, jest pojawienie się etatyzmu (tworzenie przedsiębiorstw państwowych).


III. Gospodarka po I Wojnie Światowej

A. Bezpośrednie skutki wojny:
1. Zniszczenia, spadek produkcji wywołany nieodnawianiem aparatu wytwórczego,
2. Dezorganizacja transportu,
3. Odejście od wolnego handlu, dezorganizacja handlu międzynarodowego (odejście od waluty złotej, autarkizacja gospodarek poszczególnych krajów, wyłączenie Niemiec z handlu światowego i odcięcie ich od rynków światowych),
4. Spadek produkcji rolnej w Europie, głód, wyniszczenie ludzi (zabici, ranni, chorzy).
5. Utrata dochodów z inwestycji zagranicznych (przed wojną Wielka Brytania, Francja i Niemcy były największymi inwestorami, utracone inwestycje w Rosji w wyniku rewolucji).
6. Z drugiej strony, po wojnie nadprodukcja rolna rejonów dziewiczych, np. w Ameryce Łacińskiej.
B. Traktaty pokojowe jako źródło trudności gospodarczych w okresie powojennym.
1. Europejscy alianci, przede wszystkim Francja, postanowili przerzucić na państwa pokonane, przede wszystkim Niemcy, nie tylko ciężar typowych odszkodowań wojennych (reparacji), ale również spłatę zaciągniętych w USA pożyczek, które wbrew nadziejom sojuszników Amerykanie postanowili wyegzekwować w całości.
2. Niemcy utraciły na rzecz Francji Alzację i Lotaryngię, Francja okupowała również dolinę Saary. Niemcy utraciły również na rzecz Polski tereny bogate w złoża węgla (Górny Śląsk).
3. Konfiskata marynarki wojennej, części handlowej, broni, parowozów, wagonów, samochodów.
4. Ograniczenie armii, okupacja Nadrenii.
5. Podstawą roszczeń państw zwycięskich było uznanie w traktacie pokojowym, że na państwie niemieckim ciąży „Wina za wojnę”.
6. Ostateczna suma reparacji wynosiła 132 mld marek w złocie, czego Niemcy nie były zdolne zapłacić. Aby zabezpieczyć spłaty doszło do okupacji najbogatszego regionu ówczesnych Niemiec Zagłębia Ruhry (od stycznia 1923 r., wojska wycofano pod koniec roku).
7. Podobne trakty zostały zawarte z pozostałymi państwami pokonanymi w I Wojnie Światowej.
C. Kryzys handlu międzynarodowego wywołany nacjonalizmem ekonomicznym.
1. Niezwykle wysokie bariery celne pozostałe po wojnie, jeszcze podwyższano, co rodziło decyzje odwetowe innych państw – w ten sposób w gospodarce światowej po wojnie narastał protekcjonizm, np. USA wprowadziły najwyższe stawki celne w swojej historii, co prowadziło do działań odwetowych ze strony innych państw.
2. Nowe państwa – dawniej uczestnicy sfery wolnego handlu – utwierdzają swoją niezależność poprzez dążenie do samowystarczalności gospodarczej; w efekcie doprowadza to do zerwania dawnych związków gospodarczych nieraz w bardzo drastycznej formie; niezwykle wyraźnie proces ten jest widoczny na obszarze dawnych Austro-Węgier.
3. Dominujący w gospodarce protekcjonizm spowodował, że zaczęto określać stosunki handlowe w okresie międzywojennym jako neomerkantylizm.
D. Powojenna inflacja.
1. Za wyjątkiem Stanów Zjednoczonych wszystkie kraje zrezygnowały w czasie wojny z waluty złotej. Było to związane z koniecznością sfinansowania wysiłku wojennego (pożyczki wewnętrzne i drukowanie pieniędzy jako sposób finansowania wojny).
2. Mechanizm inflacji niemieckiej: emisja pieniędzy bez pokrycia dla pokrycia rekompensat dla pracodawców i pracowników (szczególne przyspieszenie od stycznia 1923 r. po dodrukowaniu pieniędzy na rekompensaty dla pracodawców i pracowników z Zagłębia Ruhry zajętego przez Francuzów i Belgów). Wzrost cen i kosztów, spirala inflacyjna (wzrost oczekiwań inflacyjnych) – hiperinflacja (doszło do 4,2 bln marek za dolara).
3. Ze względu na powiązania gospodarcze wewnątrz dawnych państw centralnych nastąpiło przenoszenie się inflacji na teren krajów dawnego imperium Habsburgów, Bułgarii, Grecji, Polski; w konsekwencji doszło do załamania gospodarki międzynarodowej (załamanie normalnego handlu).
4. Redystrybucja dochodów poprzez inflację:
a. relatywnie tracą posiadacze oszczędności, wierzyciele, rentierzy, ludzie o stałych dochodach (pensje), mieszkańcy miast.
b. relatywnie zyskują dłużnicy, ludzie żyjący ze zmiennych dochodów, spekulanci, rolnicy.
c. „podatek inflacyjny” – inflacja działa podobnie do podatku, państwo zbiera podatki jako procent np. dochodu bądź ceny (inflacja podnosi zatem nominalne dochody), zaś wydatki państwa w znacznej części sa ustalane na sztywnym poziomie na początku roku i są rewaloryzowane z opóźnieniem (w efekcie państwo zarabia na inflacji)

5. Społeczne i polityczne skutki inflacji: zubożenie, czy wręcz ruina dawnych klas średnich, radykalizacja nastrojów, wzmocnienie skrajnych ruchów politycznych (komuniści, narodowi socjaliści).
6. Program antyinflacyjny (plan Dawesa) – ograniczenie spłat reparacji, pożyczki stabilizujące. 1924 powrót do waluty opartej o złoto. Inwestycje amerykańskie.
7. Istota reform stabilizujących gospodarkę (reforma Schachta w Niemczech, Grabskiego w Polsce): uniezależnienie emisji pieniądza od państwa, oparcie walut o rezerwy (złoto, dewizy). W celu umocnienia waluty rządy krajów wychodzących z inflacji starają się pozyskać pożyczki stabilizacyjne.
8. Stabilizacja prowadzi do stopniowego powrotu do waluty złotej (czy zbliżonej do złotej), co nie zawsze jest przyjmowane z zadowoleniem.


IV. Wielki Kryzys i jego konsekwencje

A. Okres dobrej koniunktury gospodarczej (1924-1929)
Jest to okres względnie dobrej koniunktury gospodarczej, produkcja przemysłowa rośnie.
Gorsze są natomiast warunki wzrostu produkcji rolniczej.
Szczególnie dobry był ten okres dla USA, dobra koniunktura panowała tu od zakończenia wojny.
Postęp techniczny: stosunkowa mała rola nowych wynalazków, większa rola upowszechnienia dawnych wynalazków.
Koncentracja produkcji, rola wielkich organizacji gospodarczych. Odbicie tego w teoriach – teorie monopolu i konkurencji niedoskonałej.
Postęp organizacyjny: racjonalizacja, badania pracy. Przemiany struktury wielkich organizacji, zwłaszcza w Ameryce. Zmiany poglądów na rolę właścicieli i managerów.
B. Wielki Kryzys – lata 1929-1933
1. Wycofywanie się USA z inwestycji zagranicznych (przede wszystkim niemieckich), inwestycje w giełdę nowojorską, co doprowadziło w lecie 1928 r. do boom-u spekulacyjnego objawiającego się błyskawicznym wzrostem cen akcji (dobra koniunktura na giełdzie skusiła nawet niezbyt zamożnych do kupowania akcji finansowanych z kredytów).
2. Latem 1929 r. zaczęło być odczuwalne spowolnienie gospodarcze w Europie spowodowane odpływem amerykańskich kapitałów inwestycyjnych, to z kolei wpłynęło na spowolnienie gospodarki amerykańskiej.
3. 24 X 1929 czarny czwartek, 29 X czarny wtorek—załamanie giełdy. Depresja zaczęła się wcześniej, krach był jej symptomem i pogłębił ją. Banki żądały zwrotów pożyczek, więc inwestorzy sprzedawali akcje.
4. Wycofywanie kapitałów nabrało takiego tempa, że doprowadziło do kryzysu systemu finansów międzynarodowych, a w konsekwencji do kryzysu systemów bankowych w poszczególnych krajach (wiele banków zbankrutowało w wyniku wycofywania wkładów, wiele zamroziło wycofywanie funduszy), co wpłynęło na i tak słaby system handlu międzynarodowego.
5. W latach 1929-1932 nastąpił drastyczny spadek obrotów międzynarodowych, co podciągnęło za sobą spadek produkcji, zatrudnienia i dochodów.
6. Przenoszenie się kryzysu z gałęzi do gałęzi i z kraju do kraju.
7. Kryzys w krajach peryferyjnych (gdzie dominowała produkcja rolnicza i wydobycie surowców mineralnych na eksport): w wyniku spowolnienia produkcji w krajach wysokorozwiniętych ceny surowców zaczęły spadać, co dotknęło państwa, których gospodarka w znacznym stopniu bazowała na produkcji surowcowej (Argentyna, Chile)
8. Specyficzny przebieg kryzysu w rolnictwie – nadwyżki i ich niszczenie.
9. Reakcje rządów na kryzys: Gwałtowne wycofywanie się z waluty złotej. Każdy ratuje się na własną rękę. Unilateralny charakter decyzji poszczególnych rządów - zawieszanie wymienialności waluty, cła, ograniczenia, etc. Rządy robią to po to, by się zabezpieczyć przed negatywnym oddziaływaniem koniunktury światowej i działań innych rządów, skutek jest jednak odwrotny od zamierzonego—pogłębia dezintegrację gospodarki światowej, a zatem i sam kryzys; nawet USA odeszły w 1933 r. od parytetu złota.
10. W efekcie Wielkiego Kryzysu wystąpiły: spadek dochodu narodowego, produkcji, wzrost zapasów, spadek cen, spadek zatrudnienia, bezrobocie.
11. Społeczne skutki kryzysu. Bezrobocie (w USA 15 mln - połowa robotników przemysłowych!), brak instytucji zabezpieczenia społecznego. Marsze głodowe. Poziom życia zatrudnionych – spadek cen. Skutki kryzysu dla ludności rolniczej.
12. Do tej pory nie ustalono ostatecznie przyczyn Wielkiego Kryzysu i wciąż jest to przedmiotem sporu – prawdopodobnie złożyły się na to różne powody, które wystąpiły jednocześnie – kryzys monetarny, spadek konsumpcji i inwestycji, problemy wynikające ze sposobu rozwiązania spraw międzynarodowych po I Wojnie Światowej.
13. Do ostrego przebiegu kryzysu przyczyniła się polityka izolacjonistyczna USA, które będąc najsilniejszą gospodarką, nie przejęły pozycji przywódczej zachowując się zgodnie ...

Ciąg dalszy w pliku do pobrania.

Wkuwanko.pl jako podmiot świadczący usługę hostingu materiałów edukacyjnych nie ponosi odpowiedzialności za ich zawartość.

Aby zgłosić naruszenie prawa autorskiego napisz do nas.

ikona Pobierz ten dokument

Wróć do kategorii

wkuwanko.pl

Wasze komentarze: dodaj komentarz

  • Nie ma jeszcze komentarzy do tego materiału.

Materiały w kategorii Historia gospodarcza [65]

  • podgląd pobierz opis Budowa stalinowskiego modelu socjalistycznego w Polsce
  • podgląd pobierz opis Dualizm agrarny w Europie
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne przesłanki upadku socjalizmu
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne znaczenie wielkich odkryć geograficznych
  • podgląd pobierz opis Globalizacja gospodarki kapitalistycznej w końcu XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarcze podstawy imperiów starożytnych
  • podgląd pobierz opis Gospodarka feudalna w średniowiecznej Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka folwarczno- pańszczyźniana w Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji po epoce napoleońskiej.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji w XVII w. Polityka Calberta J.B.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Hiszpanii w XVI wieku.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Holandii w XVII w.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Japonii w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka średniowiecza
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w okresie międzywojennym
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Niemiec na przełomie XIX i XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka państw socjalistycznych po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
[ Misja ] [ Regulamin ] [ Kontakt ] [ Reklama ]   © wkuwanko.pl 2008-2017 właściciel serwisu SZLIFF

Partnerzy: matzoo.pl matmag.pl batmat.pl onlinefm.pl pisupisu.pl Matematyka radio online