Kategorie materiałów Ekonomia

Przedmiot: Historia gospodarcza Wróć do kategorii

WYKŁAD 4 Gospodarka Czasów Średniowiecza 21 stron

plik Pobierz WYKLAD 4 Gospodarka Czasow Sredniowiecza 21 stron.doc

Notatki do zajęć z Historii Gospodarczej
(dr M. Tymiński, dr P. Koryś)

WYKŁAD 4:
Gospodarka czasów Średniowiecza
(X - XV w.)


I. System lenny
A. Stosunki lenne
1. System lenny powstał na bazie wcześniejszych instytucji wykształconych we wczesnym średniowieczu; przede wszystkim beneficjum, które z czasem przekształciło się w lenno, ale również prekarii, komendacji i immunitetów; szybkie rozprzestrzenianie się stosunków lennych nastąpiło w IX w. wraz z rozpadem państwa karolińskiego (m.in. poprzez wprowadzenie dziedziczności urzędów – hrabiego, margrabiego)
2. Władca będący nadawcą lenna (dóbr ziemskich) zwany odtąd seniorem przekazywał wasalowi w użytkowanie dobra ziemskie w zamian za zobowiązanie służby wojskowej oraz dochowanie wierności
3. W ślad królów poszli wielcy właściciele ziemscy (sami będąc wasalami monarchów) i na zasadzie lennej lub komendacji podporządkowywali sobie wasali spośród rycerstwa
4. Rozpowszechnienie się, znanych jeszcze z czasów karolińskich, immunitetów uniezależniało lokalnych feudałów politycznie i ekonomicznie
5. Zasadniczo lenna były dożywotnie (w chwili śmierci jednej ze stron układ musiał być odnowiony); w praktyce jednak lenna były dziedziczne przechodząc na synów, a z czasem i na córki wasali
6. System lenny stworzył tzw. drabinę feudalną na szczycie której stał monarcha, w praktyce prowadził do osłabienia centralnej władzy państwowej, czego najbardziej dobitnym przykładem były losy Francji w okresie IX – XIII w.
7. W konsekwencji rozdrobnienia lennego, szczególnie we Francji, ale również we Włoszech i w późniejszym okresie (od XIII w.) w Niemczech nastąpiło osłabienie władzy monarchy, a także rozpowszechnienie się „prywatnych” wojen pomiędzy rywalizującymi ze sobą feudałami – oba zjawiska stały się podstawą głębszych zmian społecznych (np. wzrostu niezależności miast i ich ludności) – zob. niżej
B. Problem własności w systemie feudalnym
1. W ramach monarchii patrymonialnej cała ziemia w ramach granic państwa należała do władcy, który według własnego uznania mógł ją nadawać zasłużonym dla niego osobom
2. W drodze ewolucji beneficjów doszło do przekształcenia praw własności, które w systemie lennym nabrały oryginalnego charakteru własności podzielonej pomiędzy różne elementy drabiny feudalnej (jest to zupełnie inny sposób rozumienia praw własności niż obecnie lub w prawie rzymskim; można powiedzieć z pewnym uproszczeniem, że różne uprawnienia właścicielskie są dzielone pomiędzy kilka osób)
3. Pan feudalny posiadał własność zwierzchnią, chłop (stojący najniżej w hierarchii społecznej) dysponował własnością użytkową; podobnie można widzieć relacje własnościowe pomiędzy kolejnymi szczeblami drabiny feudalnej (choć rodzaj zobowiązań był inny niż u chłopów)
4. Szczególny charakter przybrały zobowiązania feudalne w przypadku chłopów (które z czasem zaczęto nazywać rentą feudalną); można wyróżnić trzy rodzaje tych świadczeń:
a. naturalne – daniny w naturze (zboże, zwierzęta domowe itp.)
b. odrobkowe – robocizna świadczona na rzecz pana (pańszczyzna)
c. czynszowe – opłaty pieniężne
C. Położenie chłopów
1. Do końca X w. nastąpiło niemal całkowite uzależnienie wolnych chłopów i przekształcenie ich w chłopów-poddanych w ramach systemu lennego; w ten sposób doszło do ostatecznego ujednolicenia sytuacji różnych grup ludności chłopskiej: wolnych, dawnych kolonów oraz niewolników
2. Uzależnienie chłopów-poddanych od pana feudalnego (tzw. poddaństwo) mogło być trojakiego rodzaju:
a. gruntowe – dotyczyło ono wszystkich chłopów i wynikało z pańskiej zwierzchniej własności gruntu, jego wyrazem była renta feudalna
b. osobiste – oznaczało ono prawo własności pana do osoby chłopa, wyrażające się przywiązaniem do ziemi (ograniczenie swobody opuszczania wsi)
c. sądowe – prawo pana do sądzenia swoich poddanych (tzw. jurysdykcja patrymonialna), które było konsekwencją nadawania przez władców immunitetów sądowych
3. Formuła poddaństwa chłopów miała charakter przymusowy i dziedziczny, nie miała (przynajmniej w swoim klasycznym wydaniu) charakteru umownego (kontraktowego); taka formuła była efektem długoletniej ewolucji instytucji powstałych jeszcze w okresie państwa frankijskiego – w początkowym okresie relacje pomiędzy panem a chłopem nie musiały być dziedziczne, miały charakter dobrowolny i przynajmniej w pewnym wymiarze kontraktowy; osłabienie władzy monarszej na korzyść wielkich właścicieli ziemskich a jednocześnie osłabienie pozycji wolnych chłopów doprowadziło ostatecznie do wykształcenia opisanej powyżej formuły poddaństwa.


II. Gospodarka złotego wieku średniowiecza:
Powrót gospodarki towarowo-pieniężnej

A. Rolnictwo
1. Wzrost areału i zmiany techniczne
a. wraz z ustaniem najazdów normańskich, węgierskich i muzułmańskich (początek XI w.) nastąpiła nowa fala kolonizacji opustoszałych w czasie najazdów wsi oraz zaludnianie nowych obszarów; główną rolę odgrywała w tym procesie wielka własność dążąca do powiększenia swoich dochodów; wzrost produkcji w rolnictwie miał charakter ekstensywny i opierał się przede wszystkim na zagospodarowaniu nowych gruntów;
b. w znacznym stopniu rozwinęło się osadnictwo w krajach położonych na północ od Alp, w których występowały żyźniejsze gleby niż na terenach śródziemnomorskich; cięższe gleby wymagały jednak zastosowania mocniejszych narzędzi i siły pociągowej, co prowadziło do wykorzystywania nowych narzędzi (zob. niżej); ze względu na komplikacje organizacyjne prekursorem tego osadnictwa była własność kościelna (klasztory), najlepiej przygotowana do przeprowadzenia takich skomplikowanych operacji
c. rozwój osadnictwa wymagał stworzenia korzystniejszych niż dotychczas warunków dla chłopów-osadników; chłopi uzyskiwali okres wolnizny (czasowe zwolnienie z renty feudalnej), większe swobody w porównaniu z dawnymi włościami (stosunek osobistej zależności przechodził w zależność rzeczową związaną z posiadaniem przez chłopa gruntu i związanych z nim uprawnień);
d. rozpowszechnienie się powyższych uprawnień w nowych wsiach spowodowało z czasem przeniesienie ich do dawnych włości, a w efekcie ujednolicenie położenia stanu chłopskiego;
e. poprawie uległo również prawo chłopów do gospodarstw, które stały się dziedziczne pod warunkiem wywiązywania się ze świadczeń;
f. zmianom w położeniu chłopów towarzyszyły innowacje w rolnictwie i jego otoczeniu: upowszechniły się (spotykane już wcześniej) trójpolówka, pług żelazny, wynaleziono nowy typ zaprzęgu konia (z chomątem), wóz czterokołowy, koło wodne nadsiębierne, wiatrak, piec z kominem coraz częściej stosowano nawożenie, zwiększono zestaw uprawianych roślin (przede wszystkim warzyw)
2. Zmiany w strukturze wsi
a. zmiany, które zaszły na wsi na początku XI w. (zwiększenie areału, postęp techniczny) spowodowały powstanie nadwyżek żywności i przyczyniły się do rozwoju handlu i miast (zob. niżej)
b. rozwój handlu i miast (gospodarki towarowo-pieniężnej) przyczynił się z kolei do dalszych zmian strukturalnych na wsi, rozsadzając dotychczasowy związany jeszcze mocno z tradycją karolińską model organizacji produkcji rolnej
c. w pierwszej kolejności panowie feudalni zaczęli zamieniać nieefektywne zobowiązania pańszczyźniane na świadczenia naturalne, a wraz z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej na czynsz (komutacja - proces zamiany robocizn na czynsz); komutacja stała się powszechna w całej Europie Zachodniej w XIII w.
d. ziemie dworskie, które w wyniku przejścia na świadczenia rzeczowe straciły dotychczasową siłę roboczą, były dzielone na działki i dzierżawione
e. gospodarka dworska, a za nią chłopska wraz z powstawaniem i krzepnięciem lokalnych rynków wchodziła w obieg gospodarki towarowo pieniężnej; feudałowie nie potrzebowali już produkować wszystkiego w swojej domenie, potrzebne produkty mogli nabyć na rynku w mieście
f. drugim ważnym motywem sprzyjającym przejściu na oczynszowanie były wyprawy wojenne organizowane w XI-XIII w., przede wszystkim krucjaty, ale również liczne wyprawy na bogatsze regiony Europy (np. dla rycerstwa niemieckiego niezwykle kuszące były liczne kampanie wojenne cesarzy wyprawiających się do Włoch); rycerstwo chcące brać udział w wyprawach potrzebowało środków na wyposażenie i długą podróż.
B. Miasta i ich prawa
1. Geneza odrodzenia miast
za miasto będziemy tu rozumieć osadę odróżniającą się pod względem zajęć ludności i roli ekonomicznej (handel i rzemiosło) od otaczających wsi
czynniki miastotwórcze, które można wyróżnić dla powstających w średniowieczu miejscowości są różnorodne; miasta powstawały wokół miejsc kultu, siedzib władców, wokół warownych grodów, na skrzyżowaniu dróg handlowych, w miejscach dogodnych dla powstania portu;
najważniejszym czynnikiem miastotwórczym było istnienie rozwiniętego handlu, przypomnijmy że we wczesnym średniowieczu większość z dotychczasowych ośrodków miejskich zamarło wraz z upadkiem handlu i powrotem do gospodarki naturalnej
pojawienie się nadwyżek żywności związane ze zmianami na wsi wywołało zapotrzebowanie na lokalne rynki wymiany i stało się, jednym z podstawowych czynników miastotwórczych
2. Emancypacja miast
a. miasto średniowieczne początkowo nie różniło się pod względem prawnym od osad wiejskich: jego teren stanowił własność pana feudalnego, któremu mieszkańcy musieli oddawać daninę w formie pieniężnej lub w postaci produktów ewentualnie świadczyć usługi
b. w XI-XII w. ludność miast zaczęła tworzyć „komuny” mające na celu walkę o samorząd i wolność osobistą; pierwsze takie konflikty wybuchły w Lombardii i Flandrii, później we Francji i zachodnich Niemczech; „komuny” występujące przeciw lokalnym feudałom mogły bardzo często liczyć na poparcie monarchów, jednak we własnych domenach monarchowie z reguły przeciwstawiali się dążeniom „komun” (na tej zasadzie Paryż nie otrzymał własnego samorządu)
c. najszybciej emancypowały się miasta włoskie (efekt konfliktu papiestwa z cesarstwem), uzyskując niekiedy nie tylko samorząd ale wręcz samodzielność (jedynie pod formalną tylko opieką cesarza lub papieża); podobną samodzielność zaczęły zdobywać miasta niderlandzkie i niemieckie w okresie osłabienia cesarstwa (od XIII w.)
d. inną i częstszą drogą uzyskania samodzielności niż walka zbrojna było wykupienie przez mieszczan od swojego pana feudalnego przywileju, nadającego im „wolności miejskie”, tzn. samorząd i immunitet
3. Ustrój polityczny miast
a. We Włoszech „komuny” przy ustanawianiu ustroju miast nawiązały do tradycji rzymskich, które przetrwały w miastach znajdujących się pod panowaniem bizantyjskim – powstał w ten sposób tzw. ustrój konsularny, w którym jednak liczba konsulów była zdecydowanie wyższa (do 21) niż w antycznym Rzymie (2);
b. Ustrój konsularny stał się wzorem dla miast niemieckich (consul tłumaczono jako Ratsherr – polski rajca) i części francuskich; z Niemiec został przejęty przez miasta polskie, czeskie i węgierskie (zob. niżej)
c. We Flandrii, Niderlandach oraz północno-zachodniej Francji (także w niektórych miastach północnych Niemiec) system polityczny miast wykształcił się z lokalnego organu sądowego – sądu ławniczego, działającego początkowo pod przewodnictwem feudalnego funkcjonariusza – wójta, a po uzyskaniu samorządu tworzącego organ władzy miejskiej;
d. Podstawowe cechy samorządu miejskiego (jest to pewne uproszczenie ponieważ w różnych regionach w zależności od miejscowych tradycji wyglądało to trochę inaczej):
wybieralność własnych organów władzy – rady miejskiej z burmistrzem
własne sądownictwo zastępujące sąd pana feudalnego
własna siła zbrojna
prowadzenie własnej polityki gospodarczej i finansowej
mieszczanie (w przeciwieństwie do chłopów) posiadali wolność osobistą
e. Początkowo organy władzy miejskiej pochodziły (przynajmniej formalnie) z wyboru, dokonywanego przez ogół mieszczaństwa, z czasem jednak grupa rządząca zastępowała wybory kooptacją i likwidowała wpływ ogólnego zgromadzenia na politykę miasta
f. W większości ośrodków miejskich wytworzyła się oligarchia miejska sprawująca władzę (patrycjat) składająca się z kilkudziesięciu najpotężniejszych rodzin, które stale dzierżyły stanowiska rajców.
4. Struktura społeczna w mieście średniowiecznym
a. Ewolucja życia politycznego w miastach średniowiecznych spowodowała wyłonienie się podziałów społecznych na duże grupy
b. Najwyżej w strukturze społecznej miasta stał patrycjat (zob. pkt. 3e); początkowo byli to bogaci kupcy i najwięksi właściciele gruntów i nieruchomości, z czasem dawne rodziny bogatych kupców przeobraziły się w posiadaczy nieruchomości i bankierów.
c. Drugą, a zarazem największą i najbardziej zróżnicowaną grupą było pospólstwo; w jego skład wchodzili zarówno kupcy, często bardzo zamożni, jak i zwykli rzemieślnicy; grupa ta stanowiła naturalną opozycję wobec patrycjatu, a odsunięta od udziału we władzy była najbardziej skłonna do buntu przeciw rządzącej oligarchii;
d. Trzecią warstwą stojąca na dole drabiny społecznej był plebs, do którego należały najuboższe grupy ludności (np. czeladnicy, służba itp.)
5. Korporacje rzemieślnicze (cechy)
a. Odsunięci od władzy rzemieślnicy nie mieli wpływu na decyzje patrycjatu promującego często wolny handel towarami konkurencyjnymi wobec ich produkcji; w tych okolicznościach zaczęły powstawać korporacje rzemieślnicze zwane cechami mające na celu obronę interesów ich członków (z czasem cechy zostały uznane przez władze miast);
b. Cechy obok funkcji religijnych oraz pomocy swym członkom i ich rodzinom (np. wdowom i sierotom po zmarłych majstrach) pełniły kilka istotnych funkcji ekonomicznych:
monopol produkcji: cechy określały rozmiary produkcji i kontrolowały jakość wyrobów, pozyskiwanie i rozdział surowców oraz zbyt towarów
monopol szkolenia: kontrolowano kształcenie uczniów, cechy miały monopol na organizowanie egzaminów mistrzowskich dla czeladników; uzyskanie tytułu mistrza wymagało 4-12 lat nauki, pracy jako czeladnik, odbycia tzw. wędrówki czeladniczej po innych miastach wreszcie wykonania pracy mistrzowskiej
monopol sprzedaży: cechy kontrolowały zbyt towarów, w praktyce oznaczało to, że wyroby rzemieślnicze mogli sprzedawać jedynie majstrzy
funkcja sądownicza: ustalanie reguł życia cechowego oraz sądzenie i karanie za ich złamanie
c. Ustrój cechów charakteryzował się równością członków, natomiast bardzo ostro zwalczano konkurencję obcych i nie zrzeszonych tzw. partaczy; zasady funkcjonowania cechów były szczegółowo regulowane w statutach cechowych
6. Korporacje kupieckie (gildie)
a. Podobnie jak rzemieślnicy również kupcy tworzyli swoje korporacje zawodowe zwane gildiami, mające podobnie jak cechy chronić przed obca konkurencją poprzez wprowadzanie odpowiednich przepisów regulujących handel na terenie miasta
b. Jednym z takich przepisów było prawo składu – zmuszające kupca przybywającego do miasta do sprzedaży całości towaru lub pozostawienia go w składzie miejskim (w przypadku pełnego prawa składu) bądź wystawienia towaru na pewien czas (w przypadku częściowego prawa składu)
c. Zakazywano sprzedaży detalicznej, handlować można było jedynie na placu publicznym (zakazy te nie obowiązywały w okresie jarmarków odbywających się periodycznie z reguły przy okazji świąt kościelnych)
d. Obcy kupcy mogli nawiązywać między sobą kontakty jedynie za pośrednictwem miejscowego maklera
e. Ograniczeniem dla handlu (nie związanym tym razem z działalnością korporacji kupieckich) był przymus drogowy, nakazujący trzymać się wyznaczonych szlaków, co było związane z interesem lokalnych właścicieli feudalnych; utrudnieniem w obrocie handlowym były również liczne komory celne zarówno wewnętrzne, jak i na granicach państw
7. Pieniądz i kredyt
a. Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej spowodował „powrót” pieniądza jako powszechnego miernika wartości
b. Cały czas, podobnie jak we wcześniejszym okresie, system pieniężny znajdował się w chaosie – niemal każdy z większych seniorów rościł sobie prawo do bicia monet, również miasta dążyły do uzyskania takich uprawnień; fałszerstwa dokonywane przez władców przy okazji nowych emisji były jednym z najczęstszych sposobów pozyskiwania dodatkowych dochodów
c. Problemem był również niedostatek kruszców (przede wszystkim srebra) wobec rosnącego popytu na nowy pieniądz
d. Brak kruszców spowodował, że coraz większą rolę zaczęły odgrywać transakcje kredytowe (od XIII w.); we Włoszech do użycia weszły weksle (niezbędne przy rozliczeniach dużych sum w transakc ...

Ciąg dalszy w pliku do pobrania.

Wkuwanko.pl jako podmiot świadczący usługę hostingu materiałów edukacyjnych nie ponosi odpowiedzialności za ich zawartość.

Aby zgłosić naruszenie prawa autorskiego napisz do nas.

ikona Pobierz ten dokument

Wróć do kategorii

wkuwanko.pl

Wasze komentarze: dodaj komentarz

  • Nie ma jeszcze komentarzy do tego materiału.

Materiały w kategorii Historia gospodarcza [65]

  • podgląd pobierz opis Budowa stalinowskiego modelu socjalistycznego w Polsce
  • podgląd pobierz opis Dualizm agrarny w Europie
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne przesłanki upadku socjalizmu
  • podgląd pobierz opis Ekonomiczne znaczenie wielkich odkryć geograficznych
  • podgląd pobierz opis Globalizacja gospodarki kapitalistycznej w końcu XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarcze podstawy imperiów starożytnych
  • podgląd pobierz opis Gospodarka feudalna w średniowiecznej Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka folwarczno- pańszczyźniana w Polsce
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji po epoce napoleońskiej.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Francji w XVII w. Polityka Calberta J.B.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Hiszpanii w XVI wieku.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Holandii w XVII w.
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Japonii w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka średniowiecza
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w II połowie XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka światowa w okresie międzywojennym
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Niemiec na przełomie XIX i XX w
  • podgląd pobierz opis Gospodarka państw socjalistycznych po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
  • podgląd pobierz opis Gospodarka Polski po II wojnie światowej
[ Misja ] [ Regulamin ] [ Kontakt ] [ Reklama ]   © wkuwanko.pl 2008-2018 właściciel serwisu SZLIFF

Partnerzy: matzoo.pl matmag.pl batmat.pl onlinefm.pl pisupisu.pl Matematyka radio online